РГУ "Государственный национальный природный парк "Кокшетау"

Ғылым және экологиялық мониторинг бөлімімен жыл сайын Ғылыми-техникалық кеңестердің (ҒТК) отырыстары, ғылыми семинарлары өткізіледі. Қызметкерлер халықаралық және республикалық ғылыми конференцияларға қатысады және ғылыми мақалалар жариялайды.

Негізгі қызмет ҒЖБМ Ғылым комитетімен келісіледі және ҚР ЭТРМ Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі комитетімен бекітілетін Ғылыми-зерттеу жұмыстарының жоспары бойынша жүзеге асырылады. «Көкшетау» МҰТП РММ бекітілген Ғылыми-зерттеу жұмыстарының жоспарына сәйкес 2021 — 2025 ж. келесі ғылыми тақырыптар бойынша зерттеу жүргізілді:

1. «Табиғат жылнамасы» кітабын жүргізу және «Көкшетау» МҰТП РММ табиғи кешендерде құбылыстарды және үдерістерді бақылау.

«Табиғат жылнамасын» құру бойынша ақпарат жинаудың негізгі жұмысы ғылыми бөліммен орындалады. Нәтижелері «Табиғат жылнамасы» жыл сайынғы том ретінде әдістемелік нұсқауларға сәйкес ресімделеді

Парктің климаты күрт континенталды, ылғалдылығы айтарлықтай жетіспейді. Жазы ыстық, құрғақ, қысы қатты және аз қарлы. Қыстан жазға ауысуы жылдам өтеді. Өсімдік жамылғысы, жеміс беру, ағаш-бұта түрлері мен шөптесін өсімдіктердің өнімділігі ауа-райына байланысты болады.

2025 жылы қыс қарлы және салыстырмалы түрде жылы болды. Көктем ерте, көктемнен жазға ауысу жылдам. Жазы жылы, жаңбырлы, жауын-шашын өткен жылмен салыстырғанда көбірек болды. Күзде жауын-шашын 2024 жылға қарағанда аз болды, ал қар жамылғысы 6 желтоқсанда жауды.

«Көкшетау» мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің аумағында орналасқан су айдындары географиялық көрсеткіштері бойынша тұйық болып табылады, олардың қоректенуі негізінен атмосфералық жауын-шашын, еріген су және бұлақ көздерінің есебінен жүреді. Осыған байланысты, «Көкшетау» МҰТП көлдеріндегі су деңгейі көбінесе жауын-шашынның жалпы мөлшеріне байланысты.

Жыл сайын көлдерден сынамалар алынады және ұлттық табиғи парк орманшылықтарынан су мен топырақ үлгілеріне химиялық талдау жүргізіледі. Бес жылдық кезеңдегі сынақ хаттамаларына сәйкес көлдердегі су құрамындағы елеулі өзгерістер және топырақ құрамындағы өзгерістер анықталған жоқ.

«Көкшетау» МҰТП аумағында қалыптан тыс табиғи құбылыстар тіркелген жоқ.

2. «Көкшетау» МҰТП РММ аумағында сирек кездесетін өсімдіктердің таралуын зерттеу.

2021–2025 жылдары сәуірден шілдеге дейінгі дала маусымында ғылыми қызметкерлер Қызыл кітапқа енгізілген сирек және жойылып бара жатқан өсімдік түрлерінің мекендеу орындарын анықтау және жағдайын бағалау бойынша жұмыстар жүргізді.

Шөптесін өсімдіктердің түрлік құрамын зерттеу үшін әртүрлі өсетін жерлерде маршруттық зерттеулер жүргізілді.

«Көкшетау» МҰТП аумағының жалпы ауданы 182 076 га құрайды, 5 жыл ішінде зерттеу 62115,8 га ауданында өткізілді, 5604,8 га ауданында қызыл кітапқа енгізілген және сирек кездесетін өсімдіктер анықталды.

Аумақты зерттеу нәтижесінде сирек кездесетін түрлерінің флорасы 53 түрін құрады, соның ішінде өсімдіктердің 14 түрі Қызыл кітабына енгізілген.

3. «Көкшетау» МҰТП РММ аумағында амырқұлақтан кәдімгі қарағай орман дақылдарының біріктірілген қорғауы.

2021-2025 жылдар аралығында 60-70 жас аралығындағы қарағай екпелерінде (орман дақылдары) амырқұл күресу бойынша санитарлық кесу жүргізілді.

А. Н. Бөкейхан атындағы Орман шаруашылығы және агроорман мелиорациясы ғылыми-зерттеу институтының (ҚазҚСҒЗИ) ұсынымдарына сәйкес 2024-2025 жж. көктемгі-күзгі кезеңде амырқұлақ бойынша сынақ алаңдарында тұқымдардың ауысуы жүргізілді. Зеренді филиалында (Грибнов орманшылығы, 28 орам, 46 телім) және «Орманды бұлақ» филиалы («Орманды бұлақ» орманшылығы, 72-орам 5 телім) жыл сайын көктем-күз мезгілінде амырқұлақ бойынша сынақ алаңдарында 160 дана көлемінде табиғи жаңарудан 2-3 жыл қайың көшеттері отырғызылды. Жалпы отырғызу алаңы 0,6 га құрады. Өмір сүру деңгейі: 2024 жылы 50% (қанағаттанарлық), өсім жоқ. Қалған учаскелерде бөлінді, сүйелді қайыңның табиғи жаңаруы жүріп жатыр.

Осы жұмысты қорытындылай келе, келесіні ұсынамыз:

1. Санитарлық-сауықытру шараларын уақытылы өткізу (күтім кесулері — ағарту, сирету);

2. МҰТП жағдайларында «Флебиопин» және «Триходерма» дәрі-дәрмектерін қолдану;

3. Жапырақты көшеттер тұқымдарына ауыстыру (қайың, жемісті бұталар).

Бұл шараларды қолдану қарағай екпелеріндегі «Көкшетау» МҰТП РММ амырқұлақпен күрестегі жағдайды жақсартады деп санаймыз.

4. «Көкшетау» МҰТП аумағында көлдердің альгофлорасы: таксономиялық құрамы, экология (Зеренді, Шалқар, Имантау көлдерінде) 2024-2025 ж.

Аталған ғылыми тақырып «К. Құлажанов атындағы технология және бизнес қазақ университеті» АҚ Астана қ. келісімшартына сәйкес өткізілді, Орындаушы: Гульжайна Өнерхан, гидробиолог.

Альгологиялық зерттеулер үшін көлдерден су сынамалары 2024 жылдың жаз және күз айларында, сондай-ақ 2025 жылдың көктемінде, жазында және күзінде алынды.

Зеренді көлінде микробалдырлардың 102 түрі анықталды, оның ішінде индикаторлық-сапробты – 50 түрі. Бұл белсенді су алмасуы бар салыстырмалы түрде таза учаскелердің болуын көрсетеді. Сонымен қатар, жекелеген жағалау аймақтарында рекреациялық жүктеменің әсері байқалады, бұл органикалық жүктеменің жоғарылауына әкеледі.

Шалқар көлінің альгофлорасында микробалдырлардың 88 түрі бар, олардың 40-ы индикаторлық-сапробты түрлері тіркелген. Бұл су қоймасының салыстырмалы түрде таза күйін, тұрақты гидрологиялық режимді және қалыпты антропогендік әсерді көрсетеді. Шалқар зерттелетін аймақтың экологиялық тұрақты көлдерінің бірі болып қала береді.

Имантау көлінде микробалдырлардың 106 түрі тіркелген. 47 индикатор-сапробты түрдің табылуы берілген көлдің қалыпты органикалық жүктемесі бар екенін көрсетеді, бірақ экожүйе тұрақтылық пен өзін-өзі реттеу қабілетін сақтайды.

5. 2024-2025 «Көкшетау» МҰТП РММ аумағындағы орман сусары

В 2024 – 2025 ж. парктің ғылыми бөлімімен «Көкшетау» МҰТП РММ аумағындағы орман сусары (Martes martes) тақырыбы бойынша зерттеу жүргізілді.

Аталған жануар ҚР Қызыл кітабына енгізілген, алайда «Көкшетау» МҰТП аумағында орман сусары «сирек» жануар болып табылмайды, өйткені оның тіршілік ету ортасы үшін қолайлы жағдайлар бар және осы түрдің жойылып кету қаупі жоқ

Орман сусарын бақылау үшін «Көкшетау» МҰТП РММ аумағында фототұзақтар орнатылды. 2024-2025 жылдары орман сусары фото тұзаққа тіркелді:

– Торғай орманшылығында

– «Қарауылтөбе» орманшылығында

– «Сулы» орманшылығында

Сондай-ақ, фототұзақ орналасқан ауданда «Орманды бұлақ» орманшылығында іздер тіркелген.

«Көкшетау» МҰТП РММ аумағындағы орман сусары санының динамикасы жағымды болып отыр. 2025 жылғы есептік деректер бойынша ең көп саны, атап айтқанда 110 адам Арықбалық филиалында Лейков орманшылығында және «Сулы» орманшылығының Айыртау филиалында тіркелген, халықтың ең көп тығыздығы Торғай және Лейков орманшылығында 1000 гектарға 12 адамды құрайды.

2024-2025 ж. орман сусарының саны (қысқы есебіне сәйкес)

№	Орманшылық атауы	Тығыздық көрсеткіші (аңдар саны 1000 га )		Дарақтар саны
		2024 год	2025 год	2024 год	2025 год
	«Орманды бұлақ»	6,30	6,11	52	50
	«Зеренді»	3,55	4,84	32	43
	«Жыланді»	4,37	5,74	41	43
	«Грибнов»	3,85	3,2	33	39
	«Қостөбе»	4,31	4,14	46	44
	«Шалқар»	6,66	6,39	53	51
	«Ақан-сері»	4,94	4,74	36	35
	«Сулы»	7,14	8,24	96	110
	«Ш.Уәлиханов»	7,25	8,93	85	105
	«Сырымбет-Тюктинский»	6,33	7,45	72	84
	«Қарауылтөбе»	6,54	7,75	78	93
	«Торғай»	9,80	11,63	80	94
	«Лейков»	13,06	12,4	116	110
	«Нижне-бурлукский»	3,57	2,54	33	23